سلوك راه حق ، و سير در مسير حيات ايمان و عمل صالح وادار سازد ، اگر وادار شد خداى تعالى او را به نعيم ابدى مىرساند و گر نه به عذاب مخلد دچارشان مىسازد . در آيه مورد بحث با اينكه كلمه « انسان » قبلا ذكر شده بود ، و جا داشت به ضمير آن اكتفاء كند ، و بفرمايد « انا خلقناه . . . » اگر دوباره خود كلمه را ذكر كرد ، به حكم اينكه همواره وضع اسم ظاهر در موضع ضمير براى افاده نكته اى است ، براى اين بوده كه مسجل كند خداى تعالى خالق و مدبر امر او است . و معناى آيه اين است كه : ما انسان را از نطفه اى خلق كرديم كه اجزايى است مختلط و ممتزج ، در حالى كه ما او را از حالى به حالى ، و از طورى به طورى نقل مىدهيم ، و به همين منظور او را سميع و بصير كرديم ، تا دعوت الهى را كه به وى مىرسد بشنود ، و آيات الهى و داله بر وحدانيت او و بر نبوت و معاد را ببيند . * ( « إِنَّا هَدَيْناه السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَإِمَّا كَفُوراً » ) * كلمه « هدايت » به معناى ارائه طريق است ، نه رساندن به مطلوب ، و مراد از « سبيل » ، سبيل به حقيقت معناى كلمه است ، و آن مسيرى است كه آدمى را به غايت مطلوب برساند ، و غايت مطلوب همان حق است . و كلمه « شكر » به معناى آن است كه نعمت را طورى آشكار به كار ببرى كه به همه بفهمانى اين نعمت را فلان منعم به من داده ، و ما تفسير اين كلمه را در ذيل آيه « وَسَيَجْزِي اللَّه الشَّاكِرِينَ » « 1 » ايراد نموده ، گفتيم حقيقت شاكر بودن بنده براى خدا اين است كه خالص براى پروردگارش باشد ، و در مقابل ، كفران به معناى استعمال آن به نحوى است كه از خلق بپوشانى كه اين نعمت از منعم است . و دو جمله « اما شاكرا » و « و اما كفورا » دو حال هستند از ضمير در « هديناه » ، نه از كلمه « سبيل » - كه بعضى « 2 » پنداشته‌اند - و كلمه « اما - يا » تقسيم و تنويع را مىرساند ، و آيه را چنين معنا مىدهد : مردم در قبال هدايتى كه ما كرديم دو قسم و دو نوعند ، يا شاكرند و يا كفور ، خلاصه چه شاكر باشند و چه كفور ، به هر حال هدايت شده‌اند . و تعبير به * ( « إِمَّا شاكِراً وَإِمَّا كَفُوراً » ) * بر دو نكته دلالت دارد : نكته اول اينكه : مراد از سبيل ، سنت و طريقه اى است كه بر هر انسانى واجب است كه در زندگى دنيائيش آن را بپيمايد ، و با پيمودن آن به سعادت دنيا و آخرت برسد ، كه اين

--> ( 1 ) و به زودى خداوند شاكران را پاداش خواهد داد . سوره آل عمران ، آيه 144 . ( 2 ) روح المعانى ، ج 29 ، ص 153 .